Europop goes politics: Η Verka Serduchka, το Russia goodbye και το τέλος της αθωότητας

Είναι η δεκαετία του 2000 η πιο κοντινή «εποχή της αθωότητας»;

Για όσους γεννήθηκαν το ‘90 περνώντας παιδικά και εφηβικά χρόνια στα 00s, η πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα – τουλάχιστον μέχρι τη δολοφονία Γρηγορόπουλου και την κρίση του ‘08 – μοιάζει τόσο ξέγνοιαστη όσο για άλλους τα ‘80s. Μια εποχή που τον ερχομό του καλοκαιριού σηματοδοτούσαν τα φουσκωτά στρώματα σε σχήμα κινητού τηλεφώνου, οικογενειακά παγωτά παρφέ και μια πολύ χαρακτηριστική μυρωδιά αντηλιακού.

Α, και η Eurovision.

Ο διαγωνισμός τραγουδιού της EBU με τις παράδοξες εμφανίσεις και την γλυκιά ποπ-κιτς αισθητική, που για τα Βαλκάνια και την ανατολική Ευρώπη μετατρεπόταν σε κάτι σαν… μαζική άσκηση πολιτισμικής διπλωματίας: Το 12άρι της Κύπρου στην Ελλάδα και τούμπαλιν, αν το Μαυροβούνιο θα εμφανιστεί μαζί με τη Σερβία ή πώς θα παρουσιάσει η ΕΡΤ τη «γειτονική χώρα» για το όνομα της οποίας η ισχυρή Ελλάδα της εποχής άφηνε χώρο μόνο για ένα αρκτικόλεξο.

Αυτή ήταν η εποχή της αθωότητας. Όμως, υπογείως ωρίμαζαν δυνάμεις τις οποίες σύντομα δεν θα μπορούσε να σκεπάσει το «no politica» της EBU – η μάλλον, όπως και στο ποδόσφαιρο, το «όχι πολιτική» επί της ουσίας θα σήμαινε «ναι σε συγκεκριμένη πολιτική». Αποκορύφωμα, το 2016, όταν η EBU ενέκρινε τη συμμετοχή της Ουκρανίας με το τραγούδι «1944» το οποίο αφηγούταν «τον διωγμό των Τατάρων της Κριμαίας από τον Στάλιν» αποσιωπώντας τη «σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού», την προηγηθείσα συνεργασία μεγάλου μέρους του πληθυσμού με τους ναζί και τα Waffen SS – κάτι που βεβαίως ουδόλως δικαιολογεί τη λογική της «συλλογικής ευθύνης» από τις σοβιετικές αρχές.

Αλλά ας επιστρέψουμε στα 00s

η VERKA, ο Danylko και η μετασοβιετικη ποπ κουλτουρα

Το 2007 η Ουκρανία κατήλθε στον διαγωνισμό της Eurovision με την Verka Serduchka και το τραγούδι «Dancing Lasha Tumbai». Η Verka, κατά κόσμον Andrii Danylko, εμφανίστηκε φορώντας λαμέ κουστούμι και αστέρι στο κεφάλι, τεράστιες ντισκομπάλες στο σκηνικό και ένα εξαιρετικά εύθυμο τραγούδι με ακατάληπτο τίτλο, που ωστόσο γνωστή έμεινε κυρίως η αρχή του πρώτου του κουπλέ: «sieben, sieben, ai-lyu-lyu». Το τραγούδι κατέκτησε με άνεση τη δεύτερη θέση στον διαγωνισμό, οδηγώντας ωστόσο σε ρήξη με τη Ρωσία. Και αυτό γιατί η φράση «lasha tumbai» ακούστηκε (ή, κατά πολλούς, τουλάχιστον μία φορά ειπώθηκε) ως «Russia goodbuy» (αντίο Ρωσία). Με την «πορτοκαλί επανάσταση», προάγγελο του Μαϊντάν του 2014, να έχει προηγηθεί στο Κίεβο, στη Ρωσία το «dancing lasha tumbai» έγινε αντιληπτό ως ένδειξη της ρωσοφοβικής, φιλοδυτικής στροφής της Ουκρανίας. Ο Danylko, ήδη πριν τον διαγωνισμό, είχε προσπαθήσει να διασκεδάσει τις ανησυχίες της γειτονικής χώρας: Το «lasha tumbai», είχε υποστηρίξει, είναι μια φράση που στα Μογγολέζικα σημαίνει «σαντιγί». Τον διέψευσε όμως η πρεσβεία της Μογγολίας στη Μόσχα(!), που σε επίσημη ανακοίνωση(!!) ξεκαθάρισε ότι η φράση αυτή δε σημαίνει τίποτα στη γλώσσα της χώρας, παρά αποτελεί απλώς μία κατασκευή.

Η εμφάνιση της Verka Serduchka όμως δεν προκάλεσε θύελλα μόνο στη Ρωσία. Λίγο αφότου ανακοινώθηκε ότι η διάσημη στην ανατολική Ευρώπη drag queen θα εκπροσωπούσε το Κίεβο στον ευρωπαϊκό διαγωνισμό, ξέσπασε θύελλα αντιδράσεων από Ουκρανούς εθνικιστές και διανοούμενους που ισχυρίζονταν ότι ο Danylko, ο οποίος συνήθιζε να υποδύεται μια μεσήλικη γυναίκα από αγροτική οικογένεια η οποία εργάζεται στους σιδηρόδρομους της ανατολικής Ουκρανίας/δυτικής Ρωσίας, θα διακωμωδούσε πανευρωπαϊκώς τα ήθη και τις αρχές της ουκρανικής κοινωνίας και οικογένειας. Μάλιστα τον Απρίλιο του 2007 ομάδες εθνικιστών πραγματοποίησαν διαδήλωση στο Κίεβο κατά του Danylko, ζητώντας να αποσυρθεί το «dancing lasha tumbai» από τον διαγωνισμό.

Ακολουθηστε μασ στο facebook

Η αντίδραση των Ουκρανών εθνικιστών και αργότερα της Ρωσίας με αφορμή την εμφάνιση του Danylko ήταν μόνο η κορυφή ενός παγόβουνου, του οποίου τη βάση διέτρεχε ο βαθύς διχασμός της Ουκρανικής κοινωνίας: Μεταξύ του ανατολικού και του δυτικού τμήματος της χώρας, μεταξύ ουκρανόφωνων και ρωσόφωνων, μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Ένας διχασμός που επτά χρόνια αργότερα, με την παρέμβαση της ΕΕ και των ΗΠΑ, θα οδηγούσε στην εξέγερση του Μαϊντάν, την άνοδο των εθνικιστών και νεοναζί στην εξουσία, την εθνοκάθαρση στην ανατολική Ουκρανία, την αντεπίθεση του Ρώσικου εθνικισμού με απόσχιση και ενσωμάτωση της Κριμαίας, και έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο στις ανατολικές επαρχίες της χώρας, το Ντανιέτσκ και το Λουγκάνσκ, που διαρκεί ως σήμερα αφήνοντας πίσω του ερείπια και χιλιάδες νεκρούς.

Τα «χρόνια της αθωότητας», όμως, στο μετα-σοβιετικό πολιτιστικό στερέωμα της περιοχής κυριαρχούσε – τουλάχιστον σε φαντασιακό επίπεδο – η λατρεία της κατανάλωσης, της διασκέδασης και της καλοπέρασης, με όλα τα στοιχεία του κιτς και του γκροτέσκου που γεννούσαν οι θηριώδεις κοινωνικές αντιθέσεις της μετα-σοσιαλιστικής ανατολικής Ευρώπης.

Το φαντασιακό αυτό κατάφερε να ενσαρκώσει ο Andrii Danylko στην περσόνα της Verka Serduchka. Ισορροπώντας για χρόνια ανάμεσα στην (δυτικο)ουκρανική (αντιρωσική) και τη ρωσική (και ανατολικο-ουκρανική) εθνική ταυτότητα, εναλλάσσοντας συχνά και έξυπνα τους πολιτισμικούς κώδικες, όπως καταδεικνύει ο Serhy Yekelchyk σε έρευνά του στο τμήμα σλαβικών σπουδών του πανεπιστημίου της Βικτώρια στον Καναδά, ο Danylko κατάφερνε να παραμένει δημοφιλής στην ευρύτερη περιοχή της μετασοβιετικής ανατολικής Ευρώπης, ιστάμενος υπεράνω των εθνικών αντιπαλοτήτων και διαφοροποιήσεων.

Όλα αυτά, μέχρι την Eurovision.

το τελοσ τησ αθωοτητασ

Η εμφάνιση της Verka Serduchka στο ευρωπαϊκό κοινό έστρεψε τα βλέμματα, όχι πλέον του ανατολικο-ευρωπαϊκού κοινού, αλλά ολόκληρου του δυτικού κόσμου πάνω του, αναγκάζοντας τον Danylko να πάρει θέση ως προς το «εθνικό ζήτημα» – θέση που πλέον ήταν αμιγώς πολιτική. Ενδεχομένως, η αντίδραση των Ουκρανών εθνικιστών στην υποψηφιότητά του/της για τον ευρωπαϊκό διαγωνισμό τραγουδιού να ενίσχυσε την ανάγκη του/της να αποδείξει την «ουκρανικότητά» του/της. Έτσι, λίγη σημασία έχει αν πράγματι, σε μία από τις στροφές του τραγουδιού, αντί για «lasha tumbai» η Verka και η χορωδία της τραγούδησε «Russia goodbuy». Ο Danylko ακούστηκε να λέει στα Ουκρανικά «η Ουκρανία είναι κουλ, η Ουκρανία είναι σούπερ» και «χόρεψε, Μαϊντάν». Η ρήξη είχε επέλθει. Περσόνες της ρωσικής τηλεόρασης εξέδωσαν ψηφίσματα με αίτημα το μποϋκοτάζ του Danylko, που παρέμενε αγαπητός και δημοφιλής στη Ρωσία. Ψηφίσματα που βρήκαν ενθουσιώδη ανταπόκριση στη ρωσική «μπλογκόσφαιρα», σύμφωνα με την ορολογία της εποχής. Οι εμφανίσεις της Verka στη ρωσική τηλεόραση μειώθηκαν δραματικά, ενώ ακυρώθηκαν συμμετοχές της σε μεγάλα φεστιβάλ της χώρας.

βρειτε μασ στο instagram

Το ρωσικό μποϋκοτάζ, εξαιρετικά επώδυνο για τα έσοδα του Danylko, επέτεινε τη στροφή του στη (δυτική) Ουκρανία. Όπως διαβάζουμε στη μελέτη του Yekelchyk, «η Verka δεν έγινε η αγαπημένη τραγουδίστρια του προέδρου Γιανουσένκο και των εθνικιστών διανοουμένων, αλλά τουλάχιστον δεν μπορούσε πλέον να απορριφθεί ως απλώς μια φιλορωσική διακωμώδηση της ουκρανικής εθνικής κουλτούρας. Ίσως θα μπορούσε ακόμα να φανεί χρήσιμη (παρουσιαζόμενη) ως ένα ακόμη ‘’θύμα’’ των ρωσικών ιμπεριαλιστικών διαθέσεων. (Έτσι) το 2008, η διοίκηση Γιανουσένκο επιβράβευσε τον Danylko αποδίδοντάς του τον τιμητικό τίτλο του ’’λαϊκού καλλιτέχνη της Ουκρανίας’’».

Τα χρόνια που ακολούθησαν την εμφάνιση στη Eurovision, ο Danylko άφησε οριστικά πίσω του τη Ρωσία και την ανατολική Ουκρανία, συνεχίζοντας την καριέρα του στο Κίεβο και τη δυτική Ευρώπη. Τη χρονιά της επιτυχίας του, το 2007, είχε ανακοινώσει τη δημιουργία πολιτικού κόμματος(!) που θα κατέρχετο στις ουκρανικές εκλογές, ωστόσο αργότερα εγκατέλειψε την ιδέα. Το 2015 εμφανίστηκε σε αμερικανική ταινία να ερμηνεύει το «dancing lasha tumbai». Από τις αγγλόφωνες online διαθέσιμες πηγές, φαίνεται πως η Verka απέφυγε να πάρει ανοιχτά θέση την περίοδο που βρίσκονταν σε έξαρση ο εμφύλιος στην ανατολική Ουκρανία, κάτι που βεβαίως ουδόλως αναιρεί το ενδεχόμενο στα ουκρανικά (social) media να έχουν υπάρξει σχετικές αναφορές.

Τι μένει λοιπόν από την ιστορία της Verka Serduchka;

Πιθανότατα, όπως εύστοχα θέτει το ζήτημα συμπερασματικά ο Yekelchyk, ότι «ο Danylko, όπως πολλοί χαρισματικοί καλλιτέχνες, καθοδηγήθηκε στην εξέλιξη του χαρακτήρα του από τις αντιδράσεις του κοινού». Στην Ουκρανία αυτό είχε ως αποτέλεσμα «η (μορφή που λαμβάνει η) εθνική διακωμώδηση να εξελιχθεί από μια εξωτερικά επιβεβλημένη κατωτερότητα, στον θρίαμβο επί ενός στερεοτύπου».

Σε κάθε περίπτωση, τα φώτα της Eurovision αποτέλεσαν το σημείο καμπής για την πολιτικοποίηση του Danylko, προάγοντας ακριβώς το αντίστροφο μοτίβο από αυτό που υποτίθεται ότι προωθεί ο διαγωνισμός της EBU: Μια μετάβαση από την «εποχή της αθωότητας», στο έρεβος των εθνικών ανταγωνισμών.

Με πληροφορίες από: What Is Ukrainian about Ukraine’s Pop Culture?: The Strange Case of Verka Serduchka – Serhy Yekelchyk, University of Victoria, Victoria, BC, Canada

Γιώργος Μουρμούρης

giorgismour@yahoo.gr

Twitter: GeorgeMourmour2

Tagged with: