Πώς χρηματοδοτείται μια επανάσταση στον 19ο αιώνα; Ποιοι δημοσιονομικοί θεσμοί τίθενται σε λειτουργία ενόσω ηχούν τα καριοφίλια; Ποια νομίσματα κυκλοφορούν στην εμπόλεμη επικράτεια και πώς συλλέγονται οι φόροι; Υπάρχουν προϋπολογισμοί; Και πώς η οικονομική οργάνωση του Αγώνα του 1821 συνδέεται με τη γέννηση ενός νέου κράτους;
Παρότι η Επανάσταση του 1821 αποτελεί θεμέλιο λίθο της νεότερης ελληνικής ιστορίας, για σχεδόν δύο αιώνες, ερωτήματα όπως αυτά παρέμεναν στο περιθώριο. Και αυτό παρά την ύπαρξη πλούσιων αρχειακών πηγών που καταδεικνύουν ότι, πίσω από τις μάχες και τους οπλαρχηγούς, πίσω από τους αγωνιστές και τις διπλωματικές εξελίξεις, υπήρχε ένας καλά οργανωμένος οικονομικός μηχανισμός που περιλάμβανε δάνεια, εργαλεία φοροείσπραξης, εθνικές ομολογίες, υποσχετικές και ορισμένες πρωτόλειες μορφές κρατικής οργάνωσης.
Στον άγνωστο αυτό κόσμο της Επανάστασης του «1821» καταδύθηκε ο Σίμος Μποζίκης, διδάσκων στο Τμήμα Ιστορίας του Ιόνιου Πανεπιστημίου, που το 2020 κυκλοφόρησε το βιβλίο «Ελληνική Επανάσταση και Δημόσια Οικονομία: Η συγκρότηση του ελληνικού εθνικού κράτους 1821-1832» (εκδ. Ασίνη).
Η χρηματοδότηση του 1821
«Η Επανάσταση ξεκίνησε χωρίς να έχει υπάρξει σπουδαία προετοιμασία από οικονομικής πλευράς. Υπήρχαν κάποιες πρώιμες δομές όπως η “κάσα”, το ταμείο της Φιλικής Εταιρείας, όμως αυτό δεν αρκούσε για να χρηματοδοτηθεί ένας πόλεμος», σημειώνει ο Σίμος Μποζίκης.
Έτσι, μέρος των πόρων αντλήθηκε από διαθέσιμα αποθέματα, τόσο εντός όσο και εκτός επικράτειας – από Έλληνες και Οθωμανούς, χριστιανούς και μουσουλμάνους. Οι τρόποι εξασφάλισής τους διέφεραν: από άμεση βία (λάφυρα, λύτρα, λεηλασίες, αρπαγές, εθνικά κτήματα), μέχρι έμμεσο εξαναγκασμό (αναγκαστικοί έρανοι, δάνεια, φόροι) και εκούσιες συνεισφορές. «Οι πόροι έρρεαν μέσα από ένα ατελείωτο κουβάρι χρεωστικών και πιστωτικών σχέσεων, στο όνομα του έθνους και στο πλαίσιο υφιστάμενων ή νέων κοινωνικών δεσμών, αλλά και των νέων πολιτικών δομών που παρήγαγε η Επανάσταση», εξηγεί ο ιστορικός.
Νομιμότητα και φορολογία στην Επανάσταση του 1821
Η νομιμότητα αλλά και η νομιμοποίηση της συγκέντρωσης και διάθεσης πόρων κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821, διασφαλίζονταν μέσω της δημιουργίας θεσμών όπως οι Εθνοσυνελεύσεις, το Βουλευτικό, το Εκτελεστικό, αλλά και εθνικά ταμεία, υπουργεία και «δικαστήρια των λειών».
«Το τυπικό σκέλος της νομιμότητας και της θεσμικής νομιμοποίησης διασφαλιζόταν από τις δομές που είχε δημιουργήσει η επαναστατική εξουσία», σημειώνει ο Μποζίκης. Η ευρύτερη αποδοχή βασιζόταν στη πίστη του λαού στον Αγώνα και στην αποδοχή των συνθηκών που διαμόρφωνε η Επανάσταση του 1821. Παρ’ όλα αυτά, υπήρχαν και φαινόμενα αντίστασης, όπως η άρνηση καταβολής φόρων, που ωστόσο αντιμετωπίζονταν με διαπραγματεύσεις εντός των επαναστατικών θεσμών.
Οι επαναστάτες του 1821 αξιοποίησαν γνώριμες δομές της οθωμανικής διοίκησης, προσαρμοσμένες στις ανάγκες του Αγώνα. Χρησιμοποίησαν π.χ. καταλόγους κατανομής φόρων για τη διενέργεια εράνων βασισμένων στην ιδέα του κοινού σκοπού. Εφαρμόστηκε επίσης η φοροενοικίαση: η φορολογική απόδοση δημοπρατούνταν σε ιδιώτες, ώστε η διοίκηση να απαλλάσσεται από το κόστος της είσπραξης. Παρότι υπήρχαν αρρυθμίες, το σύστημα αποδείχθηκε λειτουργικό κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.
Προϋπολογισμοί, εσωτερικά δάνεια και χρήμα στον Αγώνα του 1821
Από τη Β’ Εθνοσυνέλευση του 1823 ξεκίνησε η κατάρτιση πρώιμων προϋπολογισμών. «Επρόκειτο περισσότερο για γενικούς οδοδείκτες που έδειχναν τις προτεραιότητες στις δαπάνες και από πού θα μπορούσαν να συγκεντρωθούν οι τακτικοί πόροι», εξηγεί ο Μποζίκης.
Επειδή οι πόροι δεν επαρκούσαν, ο δανεισμός – τόσο διεθνής όσο και εγχώριος – ήταν συχνά αναγκαίος. Δεν ήταν όμως μόνο θέμα ανάγκης: τα εξωτερικά δάνεια λειτούργησαν και ως εργαλείο πολιτικού ελέγχου και κεντρικής διαχείρισης. Παράλληλα, ο εσωτερικός δανεισμός γέννησε μορφές «οιονεί κρατικού χρήματος», όπως οι εθνικές ομολογίες και οι αποδείξεις ταμείου που γίνονταν αποδεκτές ως μέσα πληρωμής.
Το λογιστικό νόμισμα της εποχής ήταν το γρόσι, αν και στις συναλλαγές χρησιμοποιούνταν πλήθος οθωμανικών και ευρωπαϊκών νομισμάτων. Οι επαναστάτες του 1821 άλλωστε, με εφευρετικότητα αξιοποίησαν τις δυνατότητες που προσέφερε ο καπιταλισμός του 19ου αιώνα, όπως η χρηματοπιστωτική αγορά του Λονδίνου. Η πρακτική αυτή δεν ήταν ελληνική πρωτοτυπία: αντίστοιχα εργαλεία χρησιμοποιήθηκαν τόσο στην Αμερικανική όσο και στη Γαλλική Επανάσταση.
Από την Επανάσταση του 1821 στο κράτος του 21ου αιώνα
Η διαχείριση των οικονομικών κατά τον Αγώνα του 1821 αποτέλεσε τη βάση για πολλούς από τους σημερινούς κρατικούς θεσμούς. Το Ελεγκτικό Συνέδριο, για παράδειγμα, ιδρύθηκε επίσημα το 1829 ως «Λογιστικόν και Ελεγκτικόν Συμβούλιον». Παράλληλα, άρχισαν να διαμορφώνονται και τα πρώτα υπουργεία, όπως το Υπουργείο Οικονομικών.
Η «οικονομία του πολέμου» και η συγκρότηση του κράτους
Η δεκαετία της Επανάστασης του 1821 έχει καταγραφεί ως εποχή καταστροφής. Ωστόσο, η οικονομική δραστηριότητα δεν εξαφανίστηκε. Παρά τις λεηλασίες και τη μερική αποδιοργάνωση της γεωργίας, η κτηνοτροφία και οι εισαγωγές σιτηρών συνέβαλαν στη στήριξη του πληθυσμού. Άλλωστε, ο πόλεμος αναπροσανατόλισε την παραγωγή σε μια «οικονομία του πολέμου», που περιλάμβανε και το εμπόριο των λειών.
Μετά το 1829, το νεοσύστατο ελληνικό κράτος ξεκίνησε ένα τιτάνιο έργο αναδιοργάνωσης. Χωρίς υποδομές και με κοινωνία διασπασμένη, έπρεπε να καλύψει τεράστιες δημόσιες δαπάνες ώστε να συγκεντρώσει έσοδα. Από τις στάχτες του Αγώνα του 1821 είχε γεννηθεί το πρώτο ελληνικό κράτος, που έπρεπε να σταθεί στα πόδια του από το μηδέν.
Βασισμένο σε ρεπορτάζ για το ΒΗΜΑ της Κυριακής, 23 Μαρτίου 2024
Διαβάστε επίσης: Ναφθαλίνη και Rafale