Η σύγχρονη εικόνα που έχουμε για τα Χριστούγεννα, με τον Άγιο Βασίλη ως κεντρική φιγούρα και την οικογενειακή θαλπωρή στο επίκεντρο, δεν επικρατούσε ανέκαθεν. Όπως εξηγεί σε πρόσφατη συνέντευξή του ο Stephen Nissenbaum, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης στο Άμερστ, η γιορτή των Χριστουγέννων υπέστη μια ριζική μεταμόρφωση κατά τον 19ο αιώνα. Πίσω από αυτή την αλλαγή βρίσκονται κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές δυνάμεις, που στόχευαν κυρίως στη διατήρηση της κοινωνικής τάξης σε μια περίοδο ταχείας βιομηχανικής ανάπτυξης και αστικοποίησης.
Χριστούγεννα στην Ευρώπη πριν τον 19ο Αιώνα
Πριν τον 19ο αιώνα, τα Χριστούγεννα στη δυτική Ευρώπη ήταν μια θορυβώδης και άναρχη γιορτή, συχνά συνδεδεμένη με μεθύσια, υπερκατανάλωση φαγητού και κοινωνικές αναταραχές. Και αυτό γιατί κατά τη διάρκεια του Δεκεμβρίου οι αγροτικές εργασίες είχαν ολοκληρωθεί, με αποτέλεσμα οι χωρικοί να έχουν επιτέλους χρόνο για να γιορτάσουν.
Κατά τη διάρκεια της ιδιότυπης αυτής εορταστικής περιόδου, λάμβανε χώρα μια πρακτική που έχει μείνει γνωστή ως «wassailing»: Ομάδες, κυρίως νεαρών ανδρών, περιφέρονταν από σπίτι σε σπίτι, τραγουδώντας και απαιτώντας τα καλύτερα φαγητά και ποτά, με τους εύπορους να αισθάνονται – σε μια μοναδική αντιστροφή των ρόλων που ίσχυαν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους – υποχρεωμένοι να τους τα προσφέρουν. Οι φτωχοί λοιπόν μπορούσαν για λίγο να απαιτήσουν κάτι από τους πλούσιους, χωρίς όμως να διαταράσσεται η κοινωνική ιεραρχία.
Σύμφωνα με τον Nissenbaum, αυτή η παράδοση δεν υπονόμευε το κοινωνικό σύστημα, αλλά το ενίσχυε. Και αυτό γιατί με αυτόν τον τρόπο οι ανώτερες τάξεις εξασφάλιζαν την κοινωνική ειρήνη, προσφέροντας στα κατώτερα στρώματα ένα σύντομο διάλειμμα από τις δυσκολίες της καθημερινότητας.
Η Παράδοση των Χριστουγέννων στον Αμερικανικό Νότο
Παρόμοια ήταν η λειτουργία των Χριστουγέννων και στον Αμερικανικό Νότο, με τους ιδιοκτήτες σκλάβων να παραχωρούν στους δεσμώτες μια ημέρα ξεκούρασης και γλεντιού. Προσέφεραν μάλιστα και φαγητό και ποτό, καλλιεργώντας την ψευδαίσθηση ότι είναι άνθρωποι που διαπνέονται από καλοσύνη και γενναιοδωρία.
Ο Frederick Douglass, Αφροαμερικανός αγωνιστής και πρώην σκλάβος, είχε γράψει ότι αυτές οι διακοπές λειτουργούσαν ως «βαλβίδες ασφαλείας» για την εκτόνωση της οργής των σκλάβων. Ωστόσο, πολλοί εκμεταλλεύονταν αυτή την ευκαιρία για να αποδράσουν από τις φυτείες. Σε κάθε περίπτωση, παρά το «γενναιόδωρο» προσωπείο, οι Χριστουγεννιάτικες γιορτές στον Νότο είχαν ως βασικό στόχο τη διατήρηση της κοινωνικής τάξης.
Η μετάλλαξη των Χριστουγέννων στη Βιομηχανική Εποχή
Στις αρχές του 19ου αιώνα, η Βιομηχανική Επανάσταση και η ταχεία ανάπτυξη μεγάλων πόλεων, όπως η Νέα Υόρκη στις ΗΠΑ, άλλαξαν ριζικά τις Χριστουγεννιάτικες παραδόσεις. Η γιορτή έγινε λιγότερο προσωποποιημένη και οι ομάδες των wassailers άρχισαν να θεωρούνται απειλή από τις ανώτερες τάξεις.
Οι πλούσιοι Νεοϋορκέζοι άρχισαν να φοβούνται τις ομάδες των νεαρών που περιφέρονταν στους δρόμους, απαιτώντας δώρα και φαγητό. Η κοινωνική αντιστροφή των Χριστουγέννων δεν εξυπηρετούσε πλέον τη διατήρηση της τάξης. Αντίθετα, έμοιαζε με κοινωνική αναταραχή.
Ο Ρόλος του Κλέμεντ Κλαρκ Μουρ και οι Knickerbockers
Σε αυτή την ταραγμένη περίοδο εμφανίστηκε ο Clement Clarke Moore, ο οποίος το 1822 έγραψε το διάσημο ποίημα «Ήταν η Νύχτα Πριν τα Χριστούγεννα» (A Visit from St. Nicholas). Ο Moore ήταν ιδιοκτήτης του Chelsea Estate, μιας τεράστιας έκτασης γης στη Νέα Υόρκη.
Ο Moore ήταν αντίθετος τόσο στην κατάργηση της δουλείας όσο και στη δρομολογούμενη αστική ανάπτυξη της Νέας Υόρκης. Σε αυτό το πλαίσιο, δημιούργησε έναν Άγιο Βασίλη που θα αποτελεί μια ασφαλή, οικογενειακή φιγούρα, η οποία θα μπορούσε να κατευθύνει τη γενναιοδωρία των πλουσίων προς τα παιδιά τους και όχι προς τους εξαθλιωμένους που χτυπούσαν τις πόρτες των ευπόρων. Στη δημιουργία αυτής της παράδοσης έπαιξαν κεντρικό ρόλο και οι Knickerbockers, μια ομάδα συντηρητικών λογίων, οι οποίοι παραποίησαν στοιχεία της ολλανδικής παράδοσης χρησιμοποιώντας τον Sinterklaas ως πρότυπο για τον Άγιο Βασίλη.
Η Διάδοση των Χριστουγέννων στη Μεσαία Τάξη
Μέχρι τη δεκαετία του 1840, λέει ο Nissenbaum, η εικόνα του Άγιου Βασίλη και των οικιακών Χριστουγέννων είχε καταστεί δημοφιλής και στη μεσαία τάξη αλλά και σε όσους φιλοδοξούσαν να ενταχθούν σε αυτήν. Η ευρεία ανατύπωση του ποιήματος του Moore συνέβαλε στη διάδοση της παράδοσης σε ολόκληρη την αμερικανική κοινωνία. Σιγά σιγά τα Χριστούγεννα μετατράπηκαν σε μια ιδιωτική γιορτή, εστιασμένη στην οικογένεια και τη χαρά της ανταλλαγής δώρων, ενώ η κοινωνική ένταση μεταφέρθηκε εκτός της δημόσιας σφαίρας.
Η συνέντευξη του Stephen Nissenbaum δημοσιεύτηκε στο teenvogue.com
Διαβάστε επίσης: Ποιους ενόχλησαν οι Πακιστανοί στο Σύνταγμα;