Στα τέλη Απριλίου του 2024 είχα τη χαρά να συνομιλήσω, στο πλαίσιο ενός ρεπορτάζ για το άγνωστο Πάσχα των «άλλων» Χριστιανών για ΤΑ ΝΕΑ, με τον, άρτι χειροτονηθέντα τότε, Ορθόδοξο Επίσκοπο Τόγκο, Μπενίν και Μπουρκίνα Φάσο Αθανάσιο.
Γεννημένος στο Κογκό και έχοντας βιώσει τις ίδιες δυσκολίες και στερήσεις που βιώνουν όλοι οι άνθρωποι της περιοχής, μου εξήγησε με απλά λόγια (σε άπταιστα ελληνικά) τι σημαίνει Πάσχα για τους Χριστιανούς (και όχι μόνο) της υποσαχάριας Αφρικής.
Ακολουθούν εκτεταμένα αποσπάσματα της συνέντευξης, χωρίς κανένα σχολιασμό ή επεξεργασία πέραν μιας νοηματικής επιμέλειας για ομαλή μεταφορά από τον προφορικό στον γραπτό λόγο.
Στην Κοτονού του Μπενίν
Με πετυχαίνετε στην επισκοπή μου στο Τόγκο, Μπενίν και Μπουργκίνα Φάσο. Είμαι μπροστά στον ναό του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, όπου ήρθα για πρώτη φορά να δω την κατάσταση. Είμαι στην Κοτονού, την οικονομική πρωτεύουσα του Μπενίν. Έφτασα το Σάββατο το βράδυ από την Ελλάδα.
Η χώρα αυτή είναι μια χριστιανική χώρα, αλλά υπάρχει πάντα ο κίνδυνος από τους ισλαμιστές του ISIS ή αυτούς που βρίσκονται στα νότια της χώρας, η οποία συνορεύει με τη Μπουρκίνα Φάσο και το Τόγκο, που θέλουν να επεκτείνουν την εξουσία τους. Και όμως ο λαός είναι ευλαβέστατος, ενδιαφέρεται πολύ για τον χριστιανισμό – τουλάχιστον από αυτά που είδα και χθες στη λειτουργία.
Είδα χθες, Κυριακή των Βαΐων, ότι τα παιδιά του Μπενίν έχουν όρεξη να μάθουν για την Ορθοδοξία. Είδα τα πρόσωπά τους και κατάλαβα ότι διψούν. Υπάρχει αισιοδοξία και ευχαριστώ τον Μακαριότατο [σ.σ, τον πάπα και πατριάρχη της μεγάλης πόλεως Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής Θεόδωρο Β’] που φωτίστηκε από τον Θεό ώστε να ιδρύσει αυτή την καινούργια επισκοπή.
Εδώ είναι το μέλλον της Ορθοδοξίας
Πιστεύω πως εδώ είναι το μέλλον της ορθοδοξίας, αλλά αυτό εξαρτάται και από τη βοήθεια που θα έχουμε από την Ελλάδα, από τον απλό λαό που πάντα τους μιλάμε για τον εκχριστιανισμό της Αφρικής, και την ορθόδοξη εκκλησία.
Μόνο στο Μπενίν περίπου 250 άτομα είναι οι Ορθόδοξοι του Πατριαρχείου. Υπάρχουν κάποιοι που έχουν προσχωρήσει στους Ρώσους [σ.σ, στο Πατριαρχείο Μόσχας]. Εδώ, όπως στην υπόλοιπη υποσαχάρια Αφρική, είναι πιο πολλοί καθολικοί που είχαν έρθει με τους κατακτητές, και μετά προτεστάντες που είχαν έρθει με επίσης με έναν άλλον τρόπο που ήταν κατακτητικός. Από την πλευρά της ορθόδοξης ελληνικής εκκλησίας είναι διαφορετικά τα πράγματα, γιατί οι Έλληνες δεν ήρθαν ποτέ να κατακτήσουν, να κάνουν κακό. Ήρθαν να μας φέρουν το μήνυμα της αλήθειας, της ορθοδοξίας, της αγάπης. Αυτό δεν ισχύει για τα υπόλοιπα δόγματα, γιατί μέσα στο μυαλό τους οι Αφρικανοί όταν ακούνε για καθολικούς και προτεστάντες κατευθείαν βλέπουν την εικόνα του κατακτητή. Θυμούνται τους αποικιοκράτες. Και αυτό τους κάνει να μην θέλουν να βρίσκονται μέσα σε αυτές τις εκκλησίες, και προσπαθούν να βγουν και να δημιουργήσουν αφρικανικές χριστιανικές εκκλησίες. Κάποιοι έρχονται σε εμάς, λένε εκεί είναι οι Ορθόδοξοι, ας δούμε τι έχουν να μας πουν. Εμείς πρέπει να είμαστε έτοιμοι ανά πάσα στιγμή για να τους εξηγήσουμε, να έχουμε την θεολογική παιδεία, να ξέρουμε τι θα τους πούμε — γιατί αυτοί έχουν μάθει πολλά από τους καθολικούς και τους προτεστάντες και προσπαθούμε από πλευράς μας να τους δείξουμε μέσω της συμπεριφοράς μας την αγάπη.
Ορθόδοξος, γεννημένος στο Κογκό
Είμαι γεννημένος ορθόδοξος. Είμαι Αφρικανός, κατάγομαι από το Κογκό, σπούδασα στα σχολεία της Ιεραποστολής και έπειτα πήγα για προπτυχιακές θεολογικές σπουδές στην Ελλάδα με χορηγία του ελληνικού ΥΠΕΞ. Προέρχομαι από ορθόδοξη οικογένεια. Στην Ελλάδα γέμισα με πνευματικά όπλα, για το πώς μπορώ να μιλήσω στους ανθρώπους και να τους προσεγγίσω. Και επειδή εδώ είναι τα μέρη μου, το να λειτουργώ ως ορθόδοξος επίσκοπος είναι για εμένα πολύ απλό.
Είμαι απλός και ταπεινός άνθρωπος. Βγαίνω, πηγαίνω βόλτα, με βλέπουν. Ρωτάνε ποιος είμαι, και εγώ με ένα χαμόγελο τους απαντώ, τους μιλώ. Δεν κάνω τον τύραννο, αλλά βγαίνω και μιλάω με τον γείτονα. Με ρωτάνε για ποιο λόγο φοράω μαύρα, αν ζεσταίνομαι. Τους εξηγώ, και έτσι ξεκινάμε κουβέντα. Αυτό γίνεται και με τους υπόλοιπους παπάδες.
Βεβαίως δεν φοράνε όλοι τα ράσα, επειδή έχουν μάθει να ζουν με έναν λαϊκό κόσμο — και κάνει και ζέστη. Αλλά τους καταλαβαίνουν από τη συμπεριφορά που δείχνουν, η οποία διαφέρει από τους υπόλοιπους. Την αγάπη τους, τον λόγο που απευθύνουν στον κόσμο. Ξεχωρίζουν.
Πλούσιες χώρες με φτωχό λαό
Εδώ το βασικό πρόβλημα είναι η φτώχεια. Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν άνθρωποι που καλοπερνάνε, αλλά αυτοί έχουν σχέση με την κυβέρνηση. Η κυβέρνηση δουλεύει για δικά της συμφέροντα, όχι του λαού. Ο λαός πονάει και πεινάει. Βγαίνεις στον δρόμο, βλέπεις ένα παιδί που δεν έχει μέλλον. Ονειρεύεται, αλλά το μέλλον του έχει πεθάνει. Είναι ένα παιδί που χθες δεν ήπιε καλό νερό και δεν έφαγε καλό φαγητό. Ξυπνά το πρωί με χαμόγελο, όμως δεν έχει τίποτα. Έτσι ζουν οι οικογένειες. Και εγώ θυμάμαι πολύ καλά από τα παιδικά μου χρόνια που έτυχε να είναι νύχτα, κατά τις 3, και να πεινάω γιατί δεν είχαμε φάει. Σηκώθηκα και είπε στη μαμά μου, μαμά πεινάω, θέλω τουλάχιστον νερό. Η μητέρα μου σηκώθηκε νύχτα, πήγε στο δοχείο με το νερό και αυτό που είχε μείνει χρειαζόταν κοσκίνισμα γιατί δεν ήταν καθαρό. Θυμάμαι τα παιδικά χρόνια και στεναχωριέμαι που μέχρι σήμερα αντί τα πράγματα να αλλάξουν, πηγαίνουν προς το χειρότερο.
Αυτές οι χώρες δεν είναι φτωχές. Είναι πάμπλουτες, αλλά ο λαός είναι φτωχός. Υπάρχει ανισότητα. Και είναι κρίμα γιατί ό,τι έχουν αυτές οι χώρες αξιοποιείται προς το συμφέρον μιας ορισμένης ομάδας. Και αυτό είναι άδικο.
Ένα μήνυμα, η αγάπη
Εμείς ως ορθόδοξη εκκλησία ένα μήνυμα εκπέμπουμε: Αγάπη. Η αγάπη πρέπει να είναι η βάση της κοινωνικής μας ζωής. Όποιος έχει την αγάπη μέσα του έχει τον Θεό. Όποιος έχει τον Θεό έχει την αγάπη. Εάν είχαμε αυτά δεν θα υπήρχαν ανισότητες και ο καθένας θα έβλεπε τον άλλον σαν αντανάκλαση του εαυτού του. Θα έλεγε, δεν θέλω αυτό το παιδί να πεινάσει γιατί είναι και δικό μου παιδί. Δεν θέλω αυτός ο άνθρωπος να πεινάσει, γιατί είναι ο πλησίων μου και μέσα σε αυτόν βλέπω τον εαυτό μου. Αυτό είναι το μήνυμά μας.
Χθες στην εκκλησία είχαν έρθει οι τοπικές αρχές, και τους μίλησα για την αγάπη. Αυτό είναι το μήνυμα που πρέπει να εκπέμπουμε παντού. Στην Ελλάδα έζησα την αγάπη, με ανθρώπους που δεν με γνώριζαν αλλά με αγάπησαν. Και αναρωτιόμουν, είναι παράδεισος; Η Ελλάδα έχει τα δικά της προβλήματα, αλλά πώς γίνεται να με αγαπήσουν; Δεν θυμάμαι ποτέ στην Ελλάδα να έχω πεινάσει. Η αγάπη που δείχνει ο άλλος σου ζεσταίνει την καρδιά. Ο Έλληνας είναι διαφορετικός από τους άλλους Ευρωπαίους. Αν μιλήσεις σε έναν Ευρωπαίο και του πεις «πεινάω», θα σου πει, φυσιολογικό είναι, πρέπει να παραγγείλεις. Αν το πεις σε έναν Έλληνα, το πρώτο πράμα που θα κάνει είναι να σου φέρει ένα ποτήρι νερό. Αυτό το μήνυμα έλαβα από την Ελλάδα και θα το μεταλαμπαδεύσω στην επισκοπή μου και όλη την Αφρική, όσο μου δίνει ο Θεός δύναμη. Να διδάξουμε την αλληλοκατανόηση, να παίρνει ο ένας τη θέση του άλλου. Όχι να ζούμε εγωιστικά, ο καθένας στη γωνιά του. Πρέπει να ζούμε σαν άνθρωποι συλλογικά, με αγάπη.
Κυριακή των Βαίων σε μια καλύβα
Χτες [Κυριακή των Βαΐων] το κλίμα ήταν γεμάτο ενθουσιασμό. Οι άνθρωποι έδειξαν την αγάπη, κρατούσε ο καθένας τα βάγια. Ήταν η πρώτη φορά που τους είδα. Με υποδέχτηκαν με χαρά, με βάγια, σαν τον Χριστό τότε που εισήλθε στα Ιεροσόλυμα. Ιερούργησα στην ενορία της Αγίας Τριάδος Κοτονού. Είχαν έρθει οι παπάδες από όλη την επισκοπή μου και όσοι χριστιανοί του Τόγκο μπόρεσαν. Ο καθένας κρατούσε ένα βάι, για να μου δείξει τη χαρά του, φωνάζοντας ωσαννά, ευλογημένος ο ερχόμενος. Τους ευλογούσα με τα φτωχά μου τα χέρια, με τον σταυρό μου, με δάκρυα για την υποδοχή που μου έκαναν. Μπήκαμε μέσα στον ναό, κάναμε τη θεία λειτουργία, μιλήσαμε.
Έβλεπα τα παιδιά… Οι εκκλησίες μας δεν είναι όπως στην Ελλάδα, μεγαλοπρεπείς. Είναι φτωχές. Είχε ζέστη, εγώ ήμουν μούσκεμα και οι παπάδες είχαν μια πετσέτα για να με σκουπίζουν. Ούτε ανεμιστήρας δεν υπάρχει. Σε καλύβα, πού να βάλεις κάτι τέτοιο; Η εκκλησία είναι σε καλύβα. Είχα συγκινηθεί πάρα πολύ. Τους μιλήσαμε για το μήνυμα [της Λειτουργίας], τους το εξήγησα και τους ρώτησα αν κατάλαβαν όντως αυτά τα λόγια, γιατί είμαστε ενώπιον του Πάσχα. Τον Χριστό τον είχαν υποδεχτεί έτσι για να υποστεί τα πάθη που έπαθε μέχρι στην Ανάσταση. Και αυτά τα πάθη θα πάθω κι εγώ, θα είμαι εκεί, θα προσεύχομαι για αυτούς τους ανθρώπους που καθημερινά πονάνε, πεινάνε, βασανίζονται. Αυτά είναι τα πάθη και πρέπει κι εγώ να δω πώς μπορώ να μιλήσω με τους ανθρώπους στην Ελλάδα, να τους πω, βοηθήστε μας, έστω με ένα πηγάδι.
Μου είχαν στείλει μήνυμα ότι εδώ έχουμε πρόβλημα με το νερό, αν γίνεται θα θέλαμε να έχουμε ένα πηγάδι. Χθες ήθελα να πάω στην τουαλέτα. Ρώτησα αν υπάρχει τουαλέτα. Είπαν δυστυχώς όχι, βλέπετε πώς είναι τα πράγματα. Μου πρότειναν να πάω στους γείτονες. Η περιοχή είναι καλή, αλλά εμείς οι Ορθόδοξοι είμαστε φτωχοί γιατί δεν έχουμε υποδομές που να μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε. Τώρα που ήρθα και είδα, θέλω να μπορέσω να μιλήσω για τις υποδομές. Να έχουμε μια καλή, όμορφη Εκκλησία ώστε ο κόσμος που μας πλησιάζει να μας πάρει στα σοβαρά. Να βλέπουν ότι τα καλά λόγια ταυτίζονται και με την Εκκλησία μας. Να έχει μέσα Αγίους, μια πνευματική ατμόσφαιρα, και όχι μόνο βάγια. Γιατί θα πουν, ας γυρίσουμε στους καθολικούς που έχουν υποδομές.
Θέλουμε ύδωρ
Θέλουμε ύδωρ, είναι το πρώτο πράγμα που προσφέρουμε στον άνθρωπο. Στην Ελλάδα σε μια ταβέρνα με το που κάτσεις το πρώτο πράγμα που σου φέρνουν, χωρίς να το έχεις ζητήσει, είναι νερό. Το νερό είναι ζωή. Ο άλλος μπορεί να είναι πεινασμένος και κουρασμένος, αλλά όταν του προσφέρεις ένα ποτήρι νερό αλλάζει. Όταν δεν έχεις να του προσφέρεις έστω νερό… Αυτός ο κόσμος εδώ δεν έχει τι να φάει, αλλά τουλάχιστον ας έχουμε νερό να έρχεται να βάζει στο μπιτόνι του να το πάει σπίτι. Δεν έχει φαγητό, αλλά να πίνει καλό νερό, να πλένεται με καλό νερό, να καθαρίζει τα ρούχα του με καλό νερό. Και μια εκκλησία για να μας πάρουν στα σοβαρά.
Είχα πάει στη χώρα μου για λειτουργία, και έμεινα σε ένα ξενοδοχείο. Βγαίνω στην αγορά, μιλάω με τον κόσμο. Με ρωτάνε πού μένετε; Λέω σε ξενοδοχείο, δεν έχουμε έναν χώρο να δουλέψουμε. Άκουγαν ξενοδοχείο και με κοιτούσαν περίεργα. Αναρωτήθηκα γιατί, και έμαθα ότι το ξενοδοχείο εδώ έχει άλλη έννοια. Εκεί πηγαίνουν οι άνθρωποι για να κάνουν ανήθικα πράγμα, οπότε σκέφτονταν, πώς γίνεται σοβαροί άνθρωποι να μένουν εκεί;
Η λειτουργία γίνεται στα γαλλικά. Τα γαλλικά είναι επίσημη γλώσσα, αλλά δεν την έχουν μάθει όλοι επειδή δεν έχουν πάει σχολείο. Υπάρχει υψηλός αναλφαβητισμός. Υπάρχουν νέοι που δεν έχουν πάει σχολείο, αλλά είναι στην εκκλησία. Χθες που έκανα το κήρυγμα μου είχα δίπλα μου έναν ιερέα που έκανε τη μετάφραση στη γλώσσα τους για να καταλάβουν όλοι. Εμείς θα πρέπει να σκεφτούμε να φτιάξουμε ένα σχολείο για τα παιδιά, για να μάθουν τα γαλλικά και να καταλάβουν τα κείμενα της εκκλησίας ώστε αύριο μεθαύριο να μπορούν να μεταφράσουν τα κειμήλια στις γλώσσες τους.
Με τα πάθη του Χριστού, οι άνθρωποι θυμούνται τα δικά τους πάθη
Οι Αφρικανοί γιορτάζουν με χαρά όσα γεγονότα έχουν σχέση με το φως. Επειδή όλοι είναι άνθρωποι βασανισμένοι από πάρα πολλά πράγματα στην καθημερινότητά τους, και επειδή η ζωή είναι δύσκολη για αυτούς, βρίσκουν παρηγοριά στα γεγονότα της χαράς. Στα γενέθλια, στην αρχή της περιόδου των βροχών — όλα αυτά συνοδεύονται με γιορτές, χορούς και χαρά γύρω από τη φωτιά.
Με αυτά θέλω να συνδέσουμε το Πάσχα και την Ανάσταση. Οι άνθρωποι θυμούνται φυσικά τα πάθη του Χριστού τη Μεγάλη Εβδομάδα, αλλά θυμούνται και τα δικά τους τα πάθη. Είναι μια περίοδος που ο καθένας μπαίνει μέσα του, βλέπει τις δυσκολίες του, βλέπει πώς τρελαίνεται ο Χριστός μέσα σε αυτή την εβδομάδα, θυμάται τα δικά του πάθη, όχι μόνο πνευματικά αλλά και σωματικά, τις δυσκολίες που περνάνε. Και όταν υπάρχει Πάσχα και Ανάσταση οι άνθρωποι τρέχουν, γεμίζει ο ναός, υπάρχουν και άνθρωποι έξω από τους ναούς στην υποσαχάρια Αφρική. Δεν είναι μόνο οι πιστοί, αλλά και αλλόθρησκοι που εκλύονται από τον χαρακτήρα της χαράς και του φωτός, της χαρμόσυνης ατμόσφαιρας του Πάσχα.
Το «χριστός ανέστη» οι αφρικανοί το ζουν βιωματικά
Βλέπουμε τους προτεστάντες και τους ρωμαιοκαθολικούς που έρχονται, όχι για να γίνουν ορθόδοξοι, αλλά για να ζήσουν κάτι. Όχι σαν θέατρο, αλλά επειδή υπάρχει μια ωραία ατμόσφαιρα. Κάτι δυνατό και χαρούμενο. Το μήνυμα της Ανάστασης. Φωνάζουμε το χριστός Ανέστη, και οι Αφρικανοί το φωνάζουν πιο δυνατά, επειδή το ζούνε βιωματικά. Και επειδή είναι η γιορτή που συνδέεται με την παράδοση του τόπου, όπου όλα βρίσκονται γύρω από το φως, και η Ανάσταση είναι φως, βλέπουν τις δυσκολίες, τον Γολγοθά που περνάει ο καθένας, και μετά τα προβλήματα κάποια στιγμή σταματάνε και οι άνθρωποι έχουν χαρά.
Μετά το πάθος του Χριστού έχουμε ανάσταση, χαρά. Μετά τις δυσκολίες που περνάνε οι άνθρωποι έχουμε ανάσταση. Και θέλουμε να την γιορτάσουμε όχι μόνο πνευματικά, αλλά και με κάποια γιορτή όπως είναι η παράδοση. Να ετοιμάσουμε μερίδες φαγητό, να φτιάξουμε τραπέζι για τους πιστούς μας, τους ιερείς μας. Να δώσουμε κάποια δώρα. Περιμένω από την Ελλάδα να μου στείλουν δώρα, να φτάσουν ως την ημέρα της Ανάστασης για να έχουμε ένα τραπέζι για τα παιδιά, να έχουμε πιάτα φαγητό για τους γονείς. Στην προσευχή μου έχω στείλει μήνυμα παντού, όποιος θέλει να μας βοηθήσει για να γιορτάσουμε κι εμείς ανθρώπινα αυτή τη μέρα.
Θυμάμαι αυτή την περίοδο στην Ελλάδα πώς ο κόσμος τρελαίνεται να φτιάξει μαγειρίτσα. Γιατί να μην κάνουμε κι εμείς το ίδιο; Επειδή είμαστε φτωχοί; Ζητάω από τους αγαπημένους μου Έλληνες, να τρώνε τη μαγειρίτσα και ό,τι μείνει να μας την στείλουν εδώ στην επισκοπή μου ώστε κι εμείς να νιώθουμε αυτή τη χαρά της Ανάστασης.
Η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε τη Μεγάλη Δευτέρα 29 Απριλίου 2024
Διαβάστε επίσης: Πάσχα στην Κέρκυρα – Η ουσία πίσω από το θέαμα