Στο Παρανέστι Δράμας το τρένο έχει να αποβιβάσει επισκέπτες από τον Ιούλιο του 2019. Εμπορικά τρένα περνούν σποραδικά, κινούμενα με καθηλωτικά αργή ταχύτητα στην παλιά οθωμανική γραμμή που διασχίζει τα απαράμιλλης ομορφιάς Τέμπη του Νέστου, μόνο για να τραβήξουν φορτία αξίας εκατομμυρίων ευρώ μακριά από τον οικισμό των 824 κατοίκων, μακριά από την ελληνική περιφέρεια.
Για τον Κυριάκο Αθανασιάδη, που το 2005 αποφάσισε να ανοίξει ένα μικρό καφέ ακριβώς απέναντι από τον σιδηροδρομικό σταθμό, η συγκοινωνιακή απομόνωση αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους της πληθυσμιακής συρρίκνωσης του οικισμού.
«Έζησα ολόκληρη τη μετάβαση», μας λέει. «Όταν λειτουργούσε ο σιδηροδρομικός σταθμός ερχόταν ο οποιοσδήποτε με το τρένο και όλα λειτουργούσαν σαν αλυσίδα. Δούλευαν, για παράδειγμα, τα ταξί που έπαιρναν από εδώ τους επισκέπτες από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Τώρα κάποιος που θέλει να έρθει πρέπει να αλλάξει δύο-τρεις συγκοινωνίες και το κόστος είναι μεγαλύτερο».
Όσο λιγοστεύουν οι επισκέπτες, αυξάνονται οι κηδείες. Και αντιστρόφως. Μαζί με τα σπίτια που κλείνουν όταν οι ηλικιωμένοι κάτοικοι φεύγουν από τη ζωή, εκλείπει και το κίνητρο των συγγενών να επισκεφθούν το χωριό.
Η περιφέρεια σβήνει
Την ίδια πορεία με το Παρανέστι ακολουθούν πολλοί οικισμοί σε ολόκληρη την επικράτεια. Η περιφέρεια μοιάζει να σβήνει – και δεν πρόκειται μόνο για την πληθυσμιακή συρρίκνωση.
Οι νέοι λιγοστεύουν, οι φοιτητές που σπουδάζουν σε περιφερειακά πανεπιστήμια αναζητούν κατόπιν δουλειά στα μεγάλα αστικά κέντρα. Παραδοσιακές δραστηριότητες χάνονται ή κινδυνεύουν και ένα νέο κύμα αστικοποίησης μοιάζει να αναδύεται σε μια εποχή που το Διαδίκτυο και η βελτίωση των οδικών μεταφορών θα πίστευε κανείς πως θα έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση της περιφέρειας.
Κάτι πάει λάθος. Αλλά τι;
Υπερσυγκέντρωση εξουσίας
Για τον Σεραφείμ Πολύζο, καθηγητή στο Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, βασικό παράγοντα της ανισόμετρης ανάπτυξης μεταξύ κέντρου και περιφέρειας αποτελεί η υπερσυγκέντρωση εξουσίας στην Αθήνα.
«Ανεξαρτήτως αν αφορούν τον Έβρο, την Καστοριά ή την Κρήτη, όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται εκεί», τονίζει. Είναι ενδεικτικό, όπως λέει, ότι, αν και με βάση τον αναπτυξιακό νόμο δίνονται μεγάλες επιχορηγήσεις για επενδύσεις σε ακριτικές περιοχές, οι επιχειρηματίες επιλέγουν να τοποθετούνται κοντά στην Αττική, καθώς «η εγγύτητα με τα υπουργεία λύνει πολλά προβλήματα, γιατί οι περιφέρειες είναι αποδυναμωμένες. Και η σχέση εξουσίας και ανάπτυξης είναι πάρα πολύ ισχυρή».
Υπάρχει, δε, μια σειρά δραστηριοτήτων που, κατά τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, δεν υπάρχει λόγος να συγκεντρώνονται στην πρωτεύουσα. «Ο στρατός τι δουλειά έχει στην Αττική», διερωτάται. Το ίδιο, προσθέτει, ισχύει και για οργανισμούς του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, των οποίων η συγκέντρωση στην Αθήνα έλκει «στρατιές» γεωτεχνικών, όπως γεωπόνους, δασολόγους και κτηνιάτρους. «Αν αυτές οι δομές δεν αποκεντρωθούν δεν υπάρχει πιθανότητα ο πρωτογενής τομέας να έχει την ανάπτυξη που θα έπρεπε».
Το ίδιο ισχύει και για τις δικαστικές υπηρεσίες. «Αν θέλει κάποιος να τελεσιδικίσει μια υπόθεση θα πάει στην Αθήνα. Το Συμβούλιο της Επικρατείας βρίσκεται επίσης στην πρωτεύουσα, παρ’ όλα αυτά ένα παράρτημά του θα μπορούσε να έχει χωροθετηθεί στη Θεσσαλονίκη».
Η αστικοποίηση
Το ισχυρό ρεύμα αστικοποίησης που κυριάρχησε στην Ελλάδα καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα άρχισε να διαμορφώνεται ήδη από την περίοδο του Μεσοπολέμου, για να ενταθεί στον Εμφύλιο και στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες.
Όπως εξηγεί ο Στέλιος Γκιάλης, αναπληρωτής καθηγητής Οικονομικής και Εργασιακής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, την περίοδο του Εμφυλίου οι δύσκολες συνθήκες στα χωριά και η πολιτική εκκένωσης των ορεινών οικισμών οδήγησαν χιλιάδες στις πόλεις.
Το ρεύμα αυτό κορυφώθηκε τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, κατά τις οποίες η αλματώδης ανάπτυξη ήταν εστιασμένη στην Αττική. «Αυτή η κατάσταση δημιούργησε έναν μεγάλο πόλο γύρω από την Αθήνα και δευτερευόντως γύρω από τη Θεσσαλονίκη».
Τις δύο επόμενες δεκαετίες υπήρξαν κάποιες προσπάθειες αποκέντρωσης, με δημιουργία βιομηχανικών περιοχών σε πόλεις όπως η Ξάνθη, η Κομοτηνή και τα Γιάννενα. Θεσπίστηκαν αντικίνητρα για τη χωροθέτηση νέων εργοστασίων στην Αττική, με αποτέλεσμα τη δημιουργία του βιομηχανικού πυρήνα στα Οινόφυτα. Η εγγύτητα με την Αθήνα, όμως, δεν αποσυμφόρησε το Λεκανοπέδιο.
Η νέα χιλιετία συνέπεσε με τη μετάβαση στη «νεοφιλελεύθερη εποχή», όπως λέει ο Στέλιος Γκιάλης, με τις περιφερειακές πολιτικές που απαιτούν δημόσια χρηματοδότηση να αλλάζουν χαρακτήρα ή να εγκαταλείπονται. Ακολούθησε η δεκαετία της οικονομικής κρίσης, στην επαύριο της οποίας η συζήτηση για την αστικοποίηση υποχωρεί, καθώς κυριαρχούν άλλα προβλήματα, όπως η δημογραφική συρρίκνωση.
Μεταφορές και Διαδίκτυο
Πίσω στο Παρανέστι, ο Κυριάκος Αθανασιάδης αναγκάζεται να διασχίζει σχεδόν καθημερινά 40 χιλιόμετρα ως τη Δράμα, αφού τα τέσσερα παιδιά του χρειάζονται φροντιστήρια και άλλες δραστηριότητες που δεν παρέχονται στο χωριό.
«Άλλοι δεν μπαίνουν σε αυτή τη διαδικασία είτε για οικονομικούς λόγους είτε λόγω ταλαιπωρίας ή επειδή δεν ταιριάζουν τα ωράριά τους», περιγράφει. «Φέτος, μάλιστα, κάτοικοι των οποίων τα παιδιά προετοιμάζονταν για τις Πανελλαδικές αναγκάστηκαν να μετακομίσουν».
Πολλά χωριά ανά την επικράτεια βρίσκονται σε ακόμα πιο δυσμενή θέση. «Ένα παιδί σε χωριό της Πίνδου θα αναγκαστεί πιθανώς να πάει σε ένα διπλανό σχολείο, πιθανώς να πάει γυμνάσιο και λύκειο σε έναν μεγαλύτερο οικισμό και να σπουδάσει σε μια άλλη πόλη, όπου και θα αναζητήσει εργασία. Από τα 6 ως τα 30 του θα είναι σε συνεχή μετακίνηση», εξηγεί ο Σεραφείμ Πολύζος.
Υποδομές που αναπτύχθηκαν τα τελευταία χρόνια, όπως το δίκτυο αυτοκινητοδρόμων, καθιστούν κατά τι ευκολότερες τις μετακινήσεις. Όπως, όμως, τονίζει ο Στέλιος Γκιάλης, ζητούμενο είναι να λειτουργήσουν συνδυαστικά με άλλα μέτρα και με ισχυρές πολιτικές στην αγορά εργασίας. «Μην ξεχνάμε ότι αυτές οι υποδομές έχουν υψηλά κόστη λειτουργίας και συντήρησης που καταβάλλονται από τους ίδιους τους χρήστες, δηλαδή τους κατοίκους της επαρχίας».
Μία άλλη εξέλιξη μοιάζει επίσης πολλά υποσχόμενη για την ελληνική περιφέρεια: η εξάπλωση της τηλεργασίας, που μπορεί «εν δυνάμει να βοηθήσει στην αναζωογόνηση της επαρχίας», αφού «έχει δημιουργήσει απασχόληση και έχει συγκρατήσει εργαζομένους στην περιφέρεια». Εν τούτοις, «τα μέχρι τώρα στοιχεία δεν δείχνουν κάποια θεαματική εξέλιξη που να αντιστρέφει τη γενική εικόνα».
Κλειδί οι ποιοτικές θέσεις εργασίας
Όταν αναφερόμαστε σε πολιτικές ανάπτυξης της περιφέρειας, η συζήτηση ξεκινά και καταλήγει στην ίδια βασική προϋπόθεση: την ανάγκη δημιουργίας ποιοτικών θέσεων εργασίας.
«Πρέπει να δοθούν περισσότεροι πόροι στην περιφέρεια ούτως ώστε ο πληθυσμός να έχει ισχυρό κίνητρο να παραμείνει στον τόπο του» ξεκαθαρίζει ο αναπληρωτής καθηγητής Οικονομικής και Εργασιακής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Στέλιος Γκιάλης, και συμπληρώνει:
«Πρέπει και η ζωή να γίνει πιο ελκυστική. Ο κόσμος θα προτιμήσει μια μικρότερη πόλη αν γνωρίζει ότι δεν στερείται βασικών διεξόδων, ότι εύκολα μέσω ενός αεροδρομίου μπορεί να ταξιδέψει όποτε θέλει, παρά αν είναι κακοπληρωμένος, απομονωμένος και δεν διαθέτει στοιχειώδεις υποδομές αναψυχής».
Από την πλευρά του ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ, Λάζαρος Κυρίζογλου, επισημαίνει ότι τα τελευταία χρόνια έγιναν κινήσεις ενίσχυσης των κονδυλίων που διοχετεύονται στην περιφέρεια. Ενδεικτικά αναφέρει την αλλαγή του τρόπου υπολογισμού των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων, που οδηγεί σε αύξηση της χρηματοδότησης σε 178 ορεινούς, νησιωτικούς και περιφερειακούς δήμους. «Πρέπει από το Νευροκόπι μέχρι τη Γαύδο και από το Νεστόριο μέχρι το Καστελλόριζο να έχουμε ισόχρονο βηματισμό στον τομέα της ανάπτυξης και της προόδου», τονίζει.
Ανάγκη δημόσιων πολιτικών
«Ο κεντρικός ισχυρισμός είναι ότι δεν πέφτουν λίγα χρήματα στην περιφέρεια, αλλά υπάρχει ένα ζήτημα: Ότι ακόμα και αν πέφτουν αρκετά, πρέπει να δούμε πού καταλήγουν και πώς αξιοποιούνται» λέει ο Στέλιος Γκιάλης και σπεύδει να εξηγήσει:
«Γιατί αν χρηματοδοτήσεις τη δημιουργία μιας θνησιγενούς βιομηχανίας που, όμως, δεν θα καταφέρει να είναι βιώσιμη, δεδομένων και των διεθνών συνθηκών, στα χαρτιά θα φανεί ότι έγινε μια μεγάλη επένδυση αλλά οι θέσεις απασχόλησης σύντομα θα χαθούν».
Ο ίδιος τάσσεται υπέρ της εκπόνησης ισχυρών δημόσιων πολιτικών, οι οποίες θα μπορούσαν να συνθέσουν τις παρεμβάσεις και τα χρήματα που ξοδεύονται σε διάφορα πρότζεκτ ενίσχυσης της περιφέρειας.
«Πρέπει να τολμήσουμε να ξαναφανταστούμε την ανάπτυξη των βιομηχανικών περιοχών που έχουν εγκαταλειφθεί, ειδικά σε μια εποχή διαταραχών στις διεθνείς αλυσίδες παραγωγής» συνεχίζει ο αναπληρωτής καθηγητής Οικονομικής και Εργασιακής Γεωγραφίας.
«Και οι χρηματοδοτήσεις να μην κατευθύνονται στους συνήθεις παίκτες, αλλά σε δραστηριότητες που δημιουργούν ένα παραγωγικό πλέγμα. Να σκεφτούμε με βάση τις τοπικές παραγωγικές εξειδικεύσεις, όπως, για παράδειγμα, η γουνοποιία στην Καστοριά. Χρειάζονται πολιτικές που να προωθούν τις συνεργατικές υποδομές και την ενίσχυση των προϊόντων στις διεθνείς αγορές».
Προς το παρόν, η ελληνική περιφέρεια συνεχίζει να ακολουθεί φθίνουσα τροχιά. Στο Παρανέστι, ο Κυριάκος Αθανασιάδης θυμάται την εικόνα του οικισμού όταν ο ίδιος άνοιξε το καφέ, το μακρινό 2005: «Τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Έβλεπα κίνηση, κόσμο. Και πράγματι είχε απόδοση η επένδυση. Ήταν όλα όπως τα είχα υπολογίσει. Στάση, τρένα, λεωφορεία, ό,τι υπήρχε ήταν εδώ. Κόπηκε το ένα, κόπηκε το άλλο, δεν έμεινε τίποτα…».
Βασισμένο σε ρεπορτάζ για το ΒΗΜΑ της Κυριακής, 4 Φεβρουαρίου 2024
Γιώργος Μουρμούρης
giorgismour@yahoo.gr