Λίγες ώρες μετά τα μεσάνυχτα της Κυριακής 24 Ιουλίου 2022, το πλοίο της γραμμής με τελικό προορισμό την Ανάφη είχε μόλις προσεγγίσει το λιμάνι του Αθηνιού στη Σαντορίνη.
Πολύ πριν από την αυγή μιας ακόμη ημέρας στην υπερκορεσμένη ναυαρχίδα του ελληνικού τουρισμού, το συμβατικό επιβατηγό – οχηματαγωγό εκφόρτωνε μαζικά φορτηγά και νταλίκες. Μέσα στη νύχτα, το κομβόι που θα τροφοδοτούσε την τουριστική βιομηχανία του νησιού κινούνταν αργά στον φιδογυριστό δρόμο προς την κορυφή της Καλντέρας, με τους προβολείς να φωτίζουν σε κάθε στροφή στιγμιαία τα σπλάχνα της θηραϊκής γης.
Επρόκειτο για μια από τις 4.232 αφιξοαναχωρήσεις πλοίων της ακτοπλοΐας στο λιμάνι της Σαντορίνης, που εκείνη τη χρονιά θα αποβίβαζαν συνολικά 676.396 επιβάτες, 25.535 ΙΧ, 8.742 φορτηγά και 4.655 δίκυκλα.
Κυκλοφοριακό κομφούζιο
Οχήματα που έρχονταν να προστεθούν στον στόλο των περίπου 20.000 ενοικιαζόμενων αυτοκινήτων και των δεκάδων λεωφορείων, συμβάλλοντας στο κυκλοφοριακό κομφούζιο που επικρατεί στο αιγαιοπελαγίτικο νησί, όπου, σύμφωνα με τη Μελέτη Φέρουσας Ικανότητας του 2021, μόλις το 30% των τροχοφόρων που κυκλοφορούν τους μήνες αιχμής θα μπορούσαν να κινούνται χωρίς να δημιουργείται πρόβλημα.
Η Σαντορίνη δεν αποτελεί τη μοναδική περίπτωση νησιού που το καλοκαίρι υποφέρει από κυκλοφοριακή συμφόρηση μεγαλούπολης· αντίστοιχα προβλήματα παρατηρούνται σε Μύκονο, Πάρο, Νάξο, Σύρο και πολλά άλλα νησιά σε Αιγαίο και Ιόνιο.
Καθώς η τοπογραφία και η φυσιογνωμία των νησιών δεν επιτρέπουν φαραωνικά έργα, είναι οι ήπιες, μικρής κλίμακας παρεμβάσεις που υπόσχονται να αμβλύνουν μερικώς το κυκλοφοριακό χάος στους δημοφιλείς προορισμούς, που αποτελεί μια ακόμη απόρροια του φαινομένου του υπερτουρισμού.
«Δεν θα γίνουμε Μανχάταν»
Στις αρχές Ιουνίου του 2024, βίντεο στο TikTok κατέγραφε μια τεράστια ουρά οχημάτων στον δρόμο προς το λιμάνι του Αθηνιού, σε αναμονή προς φόρτωση σε πλοίο της ακτοπλοΐας. Αντίστοιχες εικόνες έχουν καταγραφεί πολλές φορές τα τελευταία χρόνια σε διάφορα σημεία του νησιού, συμπεριλαμβανομένου του κέντρου των Φηρών.
@tipsbymarkos Κυκλοφοριακό Κομφούζιο στη Σαντορίνη, «βουλιάζει» από κόσμο το νησί! #fyp #xybca #foryou #foryourpage #foru #fypage #fypシ゚viral #greektiktok #fyppppppppppppppppppppppp #santorini ♬ πρωτότυπος ήχος – Tips By Markos
«Τα οχήματα που κυκλοφορούν στο οδικό δίκτυο της Σαντορίνης είναι υπεράριθμα», ξεκαθαρίζει η Γεωργία Νομικού, πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου και της Τουριστικής Επιτροπής του Δήμου Θήρας, τονίζοντας ότι μεγάλο πρόβλημα αποτελούν τα μίνι βαν και τα τουριστικά λεωφορεία, καθώς και τα χιλιάδες ενοικιαζόμενα οχήματα.
Επισημαίνει ωστόσο ότι η κατάσταση φέτος [σ.σ., το 2024] εμφανίζεται βελτιωμένη σε σχέση με το 2023 λόγω της εκπόνησης και εφαρμογής κυκλοφοριακών μελετών για τρεις οικισμούς (Καμάρι, Φηρά και Οία) αλλά και της έντονης παρουσίας της Τροχαίας.
Οι παρεμβάσεις που επελέγησαν είναι ήπιας μορφής και μικρής κλίμακας και αφορούν κυρίως μονοδρομήσεις και νέους χώρους στάθμευσης. Και αυτό γιατί, όπως εξηγεί η Νομικού, η διάνοιξη νέων δρόμων αφενός δεν είναι εύκολη υπόθεση λόγω της υπερδόμησης του νησιού, αφετέρου θα επιβάρυνε περαιτέρω τον ήδη κορεσμένο τουριστικό προορισμό.
«Δεν μπορούμε να αλλοιώσουμε τον χαρακτήρα του νησιού, δεν μπορούμε να γίνουμε Μανχάταν» λέει χαρακτηριστικά. «Όλα πρέπει να γίνονται με βάση το μέτρο του τόπου. Έτσι θα μείνει ικανοποιημένος ο επισκέπτης και θα αναπτύξει μια άλλη λογική. Έτσι θα ενδιαφερθεί και για τον πολιτισμό του νησιού, όχι μόνο για μια φωτογραφία στο Instagram».
Ενα μεγάλο πάρκινγκ η Πάρος
«Από το παράθυρό μου κοιτώ μια μικρή πλατεία στην οποία πέρασα τα παιδικά μου χρόνια. Σήμερα έχει καταντήσει παράνομο πάρκινγκ-εκθετήριο για τις “γουρούνες” και τα μηχανάκια επιχείρησης ενοικίασης οχημάτων. Η πλατεία έχει πάψει να λειτουργεί ως χώρος παιχνιδιού και συνεύρεσης», λέει από την Πάρο ο Δαμιανός Γαβαλάς, μέλος της Κίνησης Πολιτών του νησιού, δίνοντας εξαρχής το στίγμα αναφορικά με την επιβάρυνση που προκαλεί η υπερπληθώρα οχημάτων σε άλλον έναν δημοφιλή προορισμό, ο οποίος αντιμετωπίζει κυκλοφοριακό… μεγαλούπολης.
«Αν μένεις εκτός Παροικιάς, πρέπει να πάρεις το πλοίο για Πειραιά και δεν έχεις φροντίσει να ξεκινήσεις κάποιες ώρες νωρίτερα, είναι πιθανόν να βρεθείς εκτός πλοίου», σημειώνει, τονίζοντας ότι η πρωτεύουσα του νησιού σταδιακά μετατρέπεται «σε ένα μεγάλο πάρκινγκ».
Σύμφωνα με τον δήμαρχο του νησιού Κώστα Μπιζά, εντονότερο πρόβλημα παρατηρείται τον Ιούλιο και τον Αύγουστο μεταξύ 11.00-12.00 λόγω της ταυτόχρονης άφιξης πολλών πλοίων από τον Πειραιά.
Ο ίδιος επισημαίνει ότι το νησί διαθέτει ένα καλό περιμετρικό οδικό δίκτυο, το οποίο όμως αποδεικνύεται ανεπαρκές «όταν οι 15.000 μόνιμοι κάτοικοι του νησιού το καλοκαίρι γίνονται 100.000», ενώ κι εδώ την κατάσταση επιδεινώνουν τα χιλιάδες ενοικιαζόμενα οχήματα.
«Ως δημοτική Αρχή νοικιάζουμε πέντε χώρους στάθμευσης και αναζητούμε νέους ώστε τα ΙΧ να μένουν εκτός των οικισμών, ενώ είμαστε σε διαδικασία να αναθέσουμε την εκπόνηση μελέτης για την τοποθέτηση φωτεινού σηματοδότη σε κομβικό σημείο όπου δημιουργείται πρόβλημα, περίπου ένα χιλιόμετρο μακριά από το λιμάνι», προσθέτει.
Προσπάθειες γίνονται και για την εφαρμογή ελεγχόμενης στάθμευσης, ενώ ικανοποιητικά φαίνεται πως λειτουργεί το δίκτυο λεωφορείων του νησιού.
Οταν βουλιάζει η Νάξος
Στη Νάξο η κυκλοφοριακή συμφόρηση κατά τη διάρκεια της φορτοεκφόρτωσης των μεγάλων πλοίων για Πειραιά δεν περιορίζεται στους θερινούς μήνες. Ωστόσο, το καλοκαίρι το κυκλοφοριακό επιδεινώνεται καθώς το λιμάνι βρίσκεται στο κέντρο της Χώρας.
«Ειδικά κατά το μεγάλο κύμα εξόδου των επισκεπτών, μετά τον Δεκαπενταύγουστο, οι ουρές αναμονής των αυτοκινήτων εκτείνονται σε χιλιόμετρα», λέει ο Χρυσόστομος Κυπριτζής, πρόεδρος του Συλλόγου Μηχανικών του νησιού, τονίζοντας ότι έντονη κυκλοφοριακή συμφόρηση παρατηρείται και κατά τη βραδινή έξοδο των επισκεπτών.
Ο ίδιος επισημαίνει ότι την τελευταία δεκαετία ο αριθμός των επισκεπτών στις Κυκλάδες έχει διπλασιαστεί χωρίς κάποια βελτίωση των υποδομών, με αποτέλεσμα «το καλοκαίρι η εικόνα της Αθήνας να μεταφέρεται στα νησιά».
Σύμφωνα με τον Κυπριτζή, την κατάσταση επιδεινώνει η έλλειψη πεζοδρομίων και πεζοδρόμων στη Χώρα που έχει ως αποτέλεσμα και οι μόνιμοι κάτοικοι να μετακινούνται ως επί το πλείστον με ΙΧ.
Ανάσα, κατά τον ίδιο, θα προσέφερε η μεταφορά του λιμανιού, η δημιουργία περιφερειακών χώρων στάθμευσης, η ανάπτυξη του δικτύου λεωφορείων αλλά και εναλλακτικών μέσων όπως το ηλεκτρικό ποδήλατο, καθώς και η κατασκευή παρακαμπτήριων οδών στις περιπτώσεις δρόμων που διέρχονται από το εσωτερικό οικισμών.
Κυκλοφοριακό χάος…
Η κυκλοφοριακή συμφόρηση κατά τους καλοκαιρινούς (τουλάχιστον) μήνες δεν αποτελεί προφανώς χαρακτηριστικό μόνο των δημοφιλών προορισμών των Κυκλάδων.
Τηρουμένων των αναλογιών, όλα τα νησιά και ιδίως οι πρωτεύουσές τους, από τη Σύρο ως τη Ρόδο και από την Κέρκυρα ως το Ηράκλειο και τα Χανιά, αντιμετωπίζουν προβλήματα από την υπερφόρτωση του οδικού τους δικτύου.
Για τον Κωνσταντίνο Κεπαπτσόγλου, αναπληρωτή καθηγητή στο ΕΜΠ και διευθυντή του Εργαστηρίου Συγκοινωνιακής Τεχνικής, πρόκειται για ένα ακόμα από τα αποτελέσματα του υπερτουρισμού.
Γι’ αυτό και, όπως τονίζει, αν και μπορούν να ληφθούν ορισμένα διαχειριστικά μέτρα προς άμβλυνση των προβλημάτων, «δεν πρέπει να περιμένουμε θαύματα».
«Ως έναν βαθμό πρέπει να συμβιώσουμε με κάποιου τύπου επιβάρυνση στο κυκλοφοριακό», σημειώνει, διευκρινίζοντας ότι «για να απαλύνουμε την κατάσταση μπορούμε να ενισχύσουμε την αστική συγκοινωνία και να προσπαθήσουμε να κρατήσουμε τα ΙΧ των τουριστών έξω από τους παραδοσιακούς οικισμούς και τα κέντρα των πόλεων».
Αυτό, εξηγεί, προϋποθέτει τη δημιουργία χώρων στάθμευσης σε απόσταση έως 500 μέτρων από το σημείο προορισμού, καθώς για μεγαλύτερες αποστάσεις απαιτείται η δρομολόγηση λεωφορείων.
Ο ίδιος ξεκαθαρίζει ότι στα μικρά κυρίως νησιά δεν υπάρχει περιθώριο για μεγαλύτερες υποδομές, που θα επέφεραν άλλωστε σημαντική αλλοίωση της φυσιογνωμίας τους.
«Δεν μπορούμε να κάνουμε αυτοκινητοδρόμους σε νησιά στα οποία εκτός τουριστικής σεζόν δεν θα χρησιμοποιηθούν ποτέ», υπογραμμίζει, συμπληρώνοντας ότι οι δήμοι μπορούν να προωθήσουν εναλλακτικές μορφές μετακίνησης όπως ποδήλατα και πατίνια.
…και υπερτουρισμός
Τον υπερτουρισμό και τη χωρίς σχέδιο οικονομική και οικιστική ανάπτυξη βλέπει πίσω από το κυκλοφοριακό πρόβλημα των νησιών και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου Ιωάννης Σπιλάνης, διευθυντής του Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης.
«Όλα τα νησιά έχουν πρόβλημα πλέον γιατί κατάντησαν μικρές πόλεις», λέει. «Έχουμε πάρα πολλά ΙΧ, ιδιόκτητα και ενοικιαζόμενα, αλλά και λεωφορεία, μηχανήματα έργων και φορτηγά τροφοδοσίας».
Όπως εξάλλου τονίζει, πουθενά δεν έχει εφαρμοστεί κάποιο από τα εκπονηθέντα συστήματα βιώσιμης κινητικότητας, καθώς η υλοποίησή τους σκοντάφτει σε πολλών ειδών εμπόδια, όπως για παράδειγμα στην αδυναμία των δήμων να προσλάβουν προσωπικό για να στελεχώσουν συστήματα δημοτικής συγκοινωνίας.
Όσον αφορά το ενδεχόμενο μεγάλων παρεμβάσεων, ο καθηγητής επισημαίνει ότι πολλά τουριστικά νησιά έφτιαξαν στο παρελθόν υποδομές, όπως δρόμους περιφερειακά των πόλεων, όμως και αυτοί σύντομα κορέστηκαν επειδή γέμισαν με καταστήματα.
Καλές πρακτικές
Πέρσι, ομάδα επιστημόνων από το δίκτυο Civinet Ελλάδας – Κύπρου και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, στην οποία συμμετείχε και ο καθηγητής Σπιλάνης, παρουσίασε έναν οδηγό εκπόνησης «Σχεδίων βιώσιμης νησιωτικής κινητικότητας» για νησιά με πληθυσμό κάτω των 50.000 κατοίκων, που παρουσιάζει σειρά έξυπνων λύσεων με στόχο τον περιορισμό της κυκλοφοριακής συμφόρησης κατά τους μήνες αιχμής.
Στον οδηγό περιλαμβάνεται μια αναλυτική λίστα «καλών πρακτικών» που εφαρμόζονται ήδη σε ορισμένα ελληνικά νησιά και οι οποίες θα μπορούσαν να αποτελέσουν παράδειγμα προς μίμηση, αναλόγως των χαρακτηριστικών κάθε προορισμού.
Περιλαμβάνουν την επιβολή σημαντικών περιορισμών στη χρήση αυτοκινήτου (στο πρότυπο της Ύδρας), τις εκ περιτροπής πεζοδρομήσεις, μονοδρομήσεις και χρήση τοποθεσιών ως χώρων στάθμευσης (όπως στη Σύρο) και την ανάδειξη δικτύων μονοπατιών (όπως στην Άνδρο).
Ακόμη, την ανάπτυξη ποδηλατικών διαδρομών και υπηρεσιών (όπως στην Κω), σύγχρονης δημόσιας συγκοινωνίας μηδενικών ρύπων (όπως στο Ρέθυμνο) ή και on demand συγκοινωνίας (όπως στην Αστυπάλαια).
Λύσεις μπορεί να προσφέρει και η συνοδήγηση, είτε μέσω σύγχρονων εφαρμογών είτε μέσω του παραδοσιακού ωτοστόπ, αλλά και οι θαλάσσιες μετακινήσεις μεταξύ λιμένων του ίδιου νησιού.
Μορατόριουμ
Σε κάθε περίπτωση, κατά τον καθηγητή Σπιλάνη, απαιτείται ένα μορατόριουμ στην ξέφρενη τουριστική ανάπτυξη, ώστε να προβούμε σε κριτική αποτίμηση όσων έγιναν ως σήμερα και να σχεδιάσουμε προσεκτικά τα επόμενα βήματα.
«Ποτέ δεν έγινε μια συνολική αποτίμηση του μαζικού τουρισμού, μια ανάλυση κόστους – οφέλους», σημειώνει, τονίζοντας ότι και το νέο ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τον τουρισμό δεν κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. «Κατά την εκτίμησή μου η φέρουσα ικανότητα πολλών νησιών έχει προ πολλού ξεπεραστεί», προσθέτει, επισημαίνοντας ότι η Μύκονος και η Σαντορίνη έχουν πλέον ποσοστά δόμησης παρόμοια με την Αττική.
Στον υπερτουρισμό εστιάζει και ο Δαμιανός Γαβαλάς: «Εκτοπίζονται οι άνθρωποι για να κάνουμε χώρο στα αυτοκίνητα, σε τόπους με μικρές κλίμακες και πεπερασμένη δυνατότητα φιλοξενίας κόσμου», σημειώνει, τονίζοντας ότι οι μεγαλύτερες υποδομές δεν αποτελούν λύση, καθώς απλώς δίνουν «σήμα» για ακόμα εντονότερη τουριστική δραστηριότητα.
«Βιώνουμε τα αποτελέσματα μιας αέναης, χωρίς σκοπό και όραμα ανάπτυξης, από την οποία οι ντόπιοι καρπώνονται ολοένα και λιγότερα. Τρέχουμε πίσω από τις εξελίξεις αντί να κοιτάζουμε πώς θα τις διαμορφώσουμε», καταλήγει.
Βασισμένο σε ρεπορτάζ για ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο, 27-28 Ιουλίου 2024
Γιώργος Μουρμούρης
giorgismour@yahoo.gr